TOPLUMSAL HUZUR VE BARIŞIN TEMİNATI, TEKKELER

Kenan ÇELİK

Tekkeler, ruhi/manevi eğitimin yapıldığı, insan-ı kâmil yetiştirmeye dönük bir amacın güdüldüğü İslami irşat kurumları olarak teşekkül etmiştir. Eğitim sistemine Tasavvufi düşüncenin egemen olduğu tekkeler, sosyal ve siyasal tarih açısından da büyük bir önem arz etmiştir.

Tekkeler, sanıldığı gibi sosyal ve siyasal sorunlara ilgisiz kalıp,  sadece ahlaki eğitim ile meşgul olan kurumlar olmamıştır. Tekkeler bulundukları yerlerde İslami eğitim ve irşat faaliyetlerinin yanı sıra sosyal sorunların çözümünde de rol oynamış, eğitimden – sanata, sağlık(tıp) alanından - ticarete birçok alanda önemli bir işlev görmüş,  toplumsal huzur ve barışın teminatı olmuşlardır.

Özellikle Anadolu’nun İslamlaşmasında tekke ve zaviyelerin büyük bir katkısı olmuş, ayrıca fethedilen yerlerde uzun süreli kalıcılığı sağlayarak adeta bir harç görevi görmüştür. Osmanlı’nın kuruluş döneminde, sahip olduğu gaza ve cihat anlayışını besleyen en önemli damar tekke ve zaviyeler olmuştur. Bu anlamda tekke ve zaviyeler sahip oldukları dinamizm ile gaza ve cihat anlayışına süreklilik ve canlılık katmıştır.

Peki, tarihimizde bu kadar önemli bir yere sahip olan tekke ve zaviyeler neden kapatıldı? Tekke ve zaviyelerin kapatılmasının tarihsel arka planında hangi gerekçeler var?

Tarihte inançları tahrif olmaktan koruyarak ayakta tutan ana etken, inanç sisteminin kurumsallaşmasıdır. Kurumsallaşmayan inançlar kısa süre içinde tahrifata uğramış veya günümüze gelememişlerdir. Bunun en iyi örneklerinden biri Hristiyanlıktır. Erken dönemde kurumsallaşamayan Hristiyanlık kısa süre içinde büyük bir tahrifata uğramıştır. (Birkaç asırlık gecikmeyle, egemenlerin elinde kurumsallaşmak Hristiyanlığa en büyük darbeyi indirmiştir.)Tabi burada önemli olan bir diğer husus ise yanlış ve aşırı kurumsallaşmanın da aynı şekilde tahrifata yol açtığıdır. Yanlış ve aşırı bir kurumsallaşma ile mana yönünü yitiren ve adeta materyalistleşen Musevilik (Yahudilik!) ise bunun en çarpıcı örneğidir.

Kendi öğretilerini, ilk günkü özelliklerini muhafaza ederek kurumsallaştıran ve onları kalıcı bir yapıta dönüştüren inançlar uzun ömürlü olmuştur. Zira bir inancı uzun süre ayakta tutmak için, tek başına insanların hafızaları yeterli değildir. Bu nedenle inanç sistemini sonraki nesillere taşıyarak sürekliliği ve canlılığı koruyacak olan kurumlardır/kurumsallaşmadır.

İslam dini erken bir dönemde, daha Hz. Peygamber (sav) hayattayken ilk kurumlarını oluşturdu ve 4 Halife döneminde de kurumsallaşmayı büyük ölçüde gerçekleştirdi.

Meselenin tekke ve zaviyelerle ilgili kısmına gelecek olursak; hem Kürt halkı hem de daha genel manada Anadolu halkı, tarikat ve tekke merkezli gelişen ve yayılan bir İslami hareketle hayat bulmuş ve ayakta kalmıştır. Söz konusu İslami kurumlar, Anadolu halkının İslamlaşmasında etkili olduğu gibi sonrasında da devamlılığı sağlamıştır.  Bununla birlikte tarihte bilinenin aksine Tekkeler, sarayların emrinde değil, çoğu zaman karşısında olmuştur. Saray mollaları daha çok medrese kökenli olurken;  tekkeler ise haktan saptığı zaman Sarayların, saray erbabı ve saray mollalarının karşısında durmuştur. Tekkeler ve Şeyhler kıyam ruhunu sürekli diri tutmuş, sosyal ve siyasal alandaki sorunlarla yakından ilgilenmiş; zaman zaman da başkaldırarak kıyam meş’alesini tutuşturmuşlardır.

Medreselerdeki bozulma, tekkelerdeki bozulmaya nazaran daha önce başlamış ve daha fazla etkili olmuştur.

Tekkeler Peygamber Efendimiz (sav)’in sünnetini ihya konusunda da oldukça titiz davranmışlardır.

Ancak son zamanlarda diğer birçok İslami kurumlarda yaşanan bozulmalar tekkelerde de yaşanmıştır. Bunda siyaset kurumunun yanlış uygulama ve kasıtlı ihmalleri etkili olmuştur.

Anadolu’nun Müslüman halkını inanç noktasında besleyen, devamlılığı ve canlılığı sağlayan en önemli İslami eğitim ve irşat kurumları medreseler ve tekkeler olmuştur. Bu nedenle halkın inancını hedef alan Batıcı kadrolar, öncelikle inancı besleyen, canlı tutan ve devamlılığı sağlayan bu kurumları ortadan kaldırmıştır. Bu bağlamda Tekke ve zaviyeler 30 Kasım 1925’te kapatılmıştır.